Պետք է վերացնել լեգիտիմության խնդիրը եւ սթափ լինել

Աջակցիր «Ա1+»-ին

Հարցազրույց քաղաքագիտության դոկտոր Լեւոն Շիրինյանի հետ։

-Այսօր Միացյալ Նահանգների եւ Ռուսաստանի հարաբերությունները սրման միտում են դրսեւորում, եթե չասենք սրվել են: Դա ինչպիսի՞ ազդեցություն կունենա մեզ վրա:
-Նախ մի բան ասեմ, Արեւմուտքն ակնհայտորեն Պուտինի վերադարձ չի ուզում: Սա ասենք, հետո խոսենք մնացածի մասին: Հիշենք, որ Չերչիլը երկու անգամ վերադարձել է կուսակցություն փոխելով: Հիմա իրենց համար խնդիրն այն է, որ Պուտինը պետանվտանգության մարդ է, եւ ռազմարդյունաբերական կոմպլեքսին քաջածանոթ, դա նշանակում է հզոր Ռուսաստանի ջատագով է: Ես դրա մեջ Հայաստանի համար վտանգ չեմ տեսնում, ինչպես որ աղմուկ են անում ոմանք: Կարծում եմ, հիմնականում սրանով է պայմանավորված հակառուսական հայտարարություններն ու այն կոմպանիան, որ ծավալվել է ՌԴ-ի դեմ:

-Այսինքն, Արեւմուտքի հրահրմա՞մբ են ՌԴ-ում նկատվում հակապուտինյան դրսեւորումներ, իսկ, օրինակ, ՀՀ-ում իրականացվում հակառուսական կոմպանիան:
-Այո, ՌԴ-ն ինքն էլ երկատված է. միշտ ունի արեւմտյան մշակութային կողմնորոշմամբ քաղաքական հատված` Պետրոս Առաջինը, եւ եվրասիացիներ` Դուգինը, մյուսները: Պուտինը եվրասիացի է:

- Իսկ Մեդվեդե՞ւը:
-Նա էլ է հզոր Ռուսաստանի վերականգնման կողմնակից, ինչպես Պուտինը: Իրենց համար հասկանալի, սակայն արեւմուտքի համար անընդունելի եւ անհասկանալի է այդ ձգտումը: Արեւմուտքին թվում էր, թե ՌԴ-ի հետ հաշիվները մաքրել է, բայց պարզվեց, որ Ռուսաստանի ռեզերվն այնպիսին է, որ իրենք շտապում են ՌԴ-ն «թաղել»:
Մյուս տարբերակն այն է, որ այս անգամ Արեւմուտքը ժողովրդավարական խաղ չի խաղում: Երբ Գորբաչովն եւ Շեւարդնաձեն հայրենիքը վաճառում էին, հաճույքով տրվում էին Արեւմուտքին, այնտեղ պարտավորություններ կային, որ ՆԱՏՕ-ն չպետք է շարժվի դեպի արեւելք. դա հանդիսավոր արեւմտյան Մակլերի խոսքն է, որն անգամ պետքաղաքականության մեջ արժեք չի ունենում: Այդ հանդիսավոր խոսքից հետո սոցճամբարի երկրները մտան ԵՄ, ՆԱՏՕ եւ այլն: Ռուսները, հավանաբար, ակնկալում էին, որ այդպես չի լինելու: Այսինքն, ՆԱՏՕ-ն շարժվում է դեպի արեւելք, եւ դա ակնհայտ է:

-Ու դա սպառնալի՞ք է Ռուսաստանի Դաշնության համար:
-Անշուշտ, բայց միայն ՆԱՏՕ-ի շարժվելը չի, եթե միայն շարժվեր կառուցվածքի իմաստով` այդքան մեծ սպառնալիք չէր լինի, բայց այն սկսում է հակահրթիռային համակարգեր մոտեցնել ՌԴ-ին. սա նախ կասկած է առաջացնում Ռուսաստանի մոտ, չնայած իրենք «երդվում են», որ այդ ՌԴ-ի դեմ չէ, բայց եվրոպական երկրներում հակահրթիռային համակարգեր են տեղադրում, ասում են` Իրանի դեմ է: Նրանք էլ ասում են, եթե Իրանի դեմ է, տարեք, Իրանի մոտ դրեք, ինչի մասին է խոսքը: Դա ՌԴ-ի անվտանգությանը բացահայտ սպառնալիք է: Սա էլ ռուս- ամերիկյան հարաբերությունների սրման երկրորդ պատճառն է: Հիմա այս հարաբերությունների մեջ մենք կարող ենք լինել դեմոկրատ, կարող ենք չլինել:

-Բայց մենք կարո՞ղ ենք ընտրել: Կարծիք կա, որ ոչ թե մենք ենք ընտրում, այլ մեզ են ընտրում, ինչպես լինում է փոքր երկրների հետ:
-Կա, այո այդպիսի մոտեցում: Այդ կարծիքն արտահայտվում է մամուլում: Ասեմ, որ մեր մամուլի մի մասը` արեւմտյան կողմնորոշում ունեցող հատվածը, կարծում է, որ ռուսի կրնկի տակից կարող ենք դուրս գալ, կամ իրենց այդպես են ձեւացնում, իրենց համար շատ հաճելի է` միանալ Արեւմուտքին: Այդ մամուլը ընդդիմադիր մամուլն է: Բայց կա նաեւ մյուս հատվածը, որը Հայաստանի անվտանգության հարցերով շատ է մտահոգ:

-Ուզում եք ասել, որ ընդդիմությունը մտահոգ չէ՞ ՀՀ անվտանգության հարցերով:
-Մտահոգ է, բայց մեր ընդդիմությունը եւ բոլորը պետք է հասկանան, որ մենք Արեւմուտքին կարող ենք միանալ միայն Թուրքիայի հետ՝ մերձենալով ու գրկախառնվելով: Դե բնական է, որ այդ ճանապարհին պետք է մեր ազգային շահերն ու անվտանգությունը զոհաբերվեն Թուրքիային: Այսինքն, անվտանգության եւ զարգացման ընտրության մեր ամպլիտուդը շատ քիչ է:

- Դուք ասում եք, ընդդիմությունը դեպի Արեւմուտք է ձգտում, բայց արմատական ընդդիմությունը, ի դեմս ՀԱԿ առաջնորդ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի, հակառուսական տրամադրություն չունի, իսկ Տեր-Պետրոսյանը հանրահավաքներում հանդես է գալիս Արեւմուտքի անկեղծ քննադատությամբ:

- Ես ասացի մամուլը, ոչ թե Տեր-Պետրոսյանը: Ես կոնկրետ թերթեր նկատի ունեմ: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին հիմա բավականին սթափ քաղաքական գործիչ եմ համարում,որովհետեւ այն ժամանակ, երբ ռուսական բանակը ադրբեջանական հատուկ ջոկատայինների հետ մտնում էր Արցախ, ինքը արեւմտյան հակումներ ուներ: Ես կարող եմ վստահաբար ասել, որ այդ օրը նրա գլխին սառը ջուր լցվեց եւ այդ իմաստով՝ այսօր շատ ավելի սթափ է դատում: Այո, նա հասկացավ, որ փրկությունը Արեւմուտքում չի, մանավանդ որ այն փրկության ձեռք չմեկնեց: Անգամ Վրաստանին չօգնեց 2008 թվականի պատերազմի ժամանակ: Արեւմուտքն ուղղակի ցավակցական հեռագրեր էր ուղարկում «զոհվածին»: Այսօր կարող ենք փաստել, որ Այսրկովկասը ռուսական ազդեցության գոտի է, որի վառ վկայությունն է Գյումրիի ռուսական ռազմաբազայի առկայությունը, որի հետ մենք համակարծիք ենք, դա այնքան էլ վատ բան չի, ինչպես նաեւ Հայաստանի ատոմային էլեկտրակայանի նորմալ աշխատանքի հանգամանքը:
Հիմա եթե Արեւմուտքը սրում է հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ, պարզ է, որ գերտերությունները պետք է իրար հետ հաշիվներ մաքրեն: Այդ պարագայում, ինչպես միշտ, մենք կհայտնվենք հաշվի մեջ, որովհետեւ մեր երկիրը, մեր բանակը, չպետք է մոռանանք, որ ռուսական զենքով է զինված եւ լավ է, որ այդպես է: Քաղաքագիտության պահանջն է` խոսել ոչ թե ցանկություններով, այլ համադրել դրանք փաստերի հետ: Մեր պարագայում, մենք մի ժողովուրդ ենք, որը ցեղասպանության միջով անցել է, եւ անվտանգության խնդիրը մեզ համար շատ կարեւոր է, վիճելու տեղ չկա:

-Օսկանյանի պաշտոնավարման ժամանակ քաղաքականության մեջ սկսեց գործածվել «կոմպլեմենտարիզմ» տերմինը: Այդ ժամանակ հնարավոր էր մանեւրել` «խաղեր տալ» արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի միջեւ, դա հնարավոր էր նաեւ մինչ այժմ, քանի որ Մեդվեդեւ-Օբամա նախագահների օրոք հարաբերությունները «նորացվեցին, թարմացվեցին», դա տալիս էր կոմպլեմենտար քաղաքականություն վարելու որոշակի հնարավորությունը: Այսօր, երբ հարաբերությունները սրվում են, ՀՀ-ն պետք է ռեա՞լ եւ կոնկրե՞տ ընտրություն կատարի ՌԴ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ, թե՞ կարելի է «խաղը շարունակել»:

-Ես կոմպլեմենտար քաղաքականության կողմնակիցն եմ: Այնպես չի, որ միայն ռուսական գիրկը նետվենք ու վերջ` ինչպես կոմունիստներն են հասկանում: Ոչ: Պետք է կոմպլեմենտար քաղաքականությունը շարունակել, ուղղակի խաղի մտավոր մակարդակն է պետք խիստ բարձրացնել: Սխալը շատ վտանգավոր եւ անուղղելի կարող է լինել, որովհետեւ դա նման է այն իրավիճակին, երբ փիղը մտնում է հախճապակու խանութ եւ ման է գալիս ու շատ էլ չի նայում, թե ինչ է կատարվում: Դրա համար մեր աշխատանքի որակը, սկզբունքը պետք է լինի` չզիջելով շարունակել նույն որակի աշխատանք: Առայժմ այդ հնարավորությունն ունենք, որովհետեւ այդ հարաբերությունները սրվում են, բայց դա չի նշանակում, որ սրվել են: Հիմա երկու մակարդակ կա այդ հարցի. գնում է քարոզչական պատերազմ, այս տարիներին տեսնում եք, թե ինչ է կատարվում, բայց դեռ այդ «պատերազմը» չի վերջացել, ուրեմն մենք պետք է հասկանանք, այդ տեղեկատվական պատերազմը կարող է ռեալ պատերազմի տանել, թե ոչ: Ես վստահ եմ, որ այս սրացումը անպայմանորեն պայմանավորված է Պուտինի պաշտոնավարության, վերադարձի հետ, որովհետեւ դա ՌԴ-ի ազգային շահերի, քաղաքական խմբի, իշխանության շարունակականությունն է ապահովում: Հիմա Արեւմուտքի հարցերի հարցն է` Պուտինին չթողնել իշխանության կամ սեւ բիծ գցել: Ես իրենց փոխարեն, դա չէի անի, որովհետեւ միեւնույնն է, Պուտինը վերադառնալու է, եւ մի արտահայտություն կա` Ռուսաստանը կենտրոնանում է, ՌԴ-ն ճգնաժամը հաղթահարել է, իրենք ինչ ուզում են թող ասեն` Ելցինի ժամանակ Ռուսաստանը քայքայվեց եւ բարոյալքվեց:

Ռուսական հասարակության մեջ, ի տարբերություն շատերի եւ գուցե նաեւ մեզ, կա մի շերտ, որին չի հուզում ոչ աղքատությունը, ոչ լավ ու վատ ապրելը, ինքն իր երկրի վերջնական նվիրյալն է: Դա հատուկ է նաեւ պարսիկներին: Նրանք շատ հանգիստ կարող են ասել` երեխաս զոհվեց հանուն հայրենիքի, երեխան ծնվել է, որ հայրենիքը պաշտպանի: Այս ժողովուրդներին շատ տիպական բան է:

ՌԴ-ն այսօր սա քաջ գիտակցում է, բայց ստեղծված վիճակում ուզում է որոշակի օգուտ ստանալ` քարոզչական դիվիդենտ. կա նաեւ այս տարիների պրակտիկան. Արեւմուտքը ինչ խոստացել է Գորբաչով-Շեւարդնաձե տանդեմին` չի կատարել: Այս պարագայում պետք է ուղղակի նյարդերը պահած, ռացիոնալ քաղաքականություն վարել:

Մենք պետք է հասկանանք, որ միջուկային տերության հետ չեն վիճում, մանավանդ Ռուսաստանի, որովհետեւ ռուսական քաղաքական ավանդույթն ունի պոստուլատներ, որ մեզ համար անընկալելի է. տեսեք ՌԴ-ն, ի տարբերություն Անգլիայի, ԱՄՆ-ի, ինչ զոհեր է տվել, քանի հարյուր հազարներով, բայց իր համար նշանակություն չունի, շրխկոցով կարող են գնալ, շրկխոցով հետ վերադառնալ, սա նրանց ռազմաքաղաքական մշակույթի մեջ է: Հետևաբար` նրանք ի վիճակի են աշխարհը աղետի առաջ կանգնեցնել: Հիմա իրենք արդար են, Արեւմուտքն` անարդար, խոստումները չի կատարում:

-Իսկ ի՞նչ է պահանջում այս իրավիճակում մեր ազգային շահը:
-Երկրի կազմակերպվածության հարցը պետք է անընդհատ բարձրացվի: Մենք մի վտանգավոր տարածաշրջանում ենք. Պրագայում եթե մի բան լինում է, մենք մտածում ենք, ինչ կլինի մեզ հետ, բայց Պրագան ինչքան հեռու է մեզանից: Երկիրը մոբիլիզացիոն վիճակի մեջ պետք է բերել, ժողովրդի բարոյահոգեբանական վիճակը լավացնել, բանակի ոգին բարձրացնել, ընտրությունը, սցենարը ուղեղում ունենալով շարունակել նույն քաղաքականությունը` կապերն ու հարաբերությունները Արեւմուտքի հետ չվնասելով: Պետք է կարողանանք զուսպ լինել եւ այդ հաշիվների մեջ ճիշտ դուրս գալ, շանտաժի չենթարկվել:

-Կարծում եք սառնասիրտ եւ սթափ, զուսպ քաղաքականություն վարել մեր իշխանությունն ի վիճակի՞ է, ի զորո՞ւ է:

-Ի վիճակի կլիներ, եթե լեգիտիմության խնդիր չունենար, եթե ներքին պառակտվածության հարց չունենար: Մեր քաղաքականությունը շատ ավելի կշռադատված է եղել եւ արդյունավետ մինչեւ մարտի 1-ի դեպքերը, երբ լեգիտիմության հարցն առաջացավ, երբ հասարակությունը պառակտվեց ու թշնամանքը խորացավ: Մեր վտանգը սրա մեջ է: Մնացածը, եթե երկիրը մոբիլիզացիոն, հավաքված երկիր է, տեսեք, չեմ ասում դեմոկրատական, դա ինձ համար տվյալ պարագայում արժեք չունի, այդ դեպքում երկիրը շատ արագ կարող է կողմնորոշումները փոխել, անցնել այս կողմ այն կողմ, բայց եթե երկիրն ու հասարակությունը բարոյալքված լինեն, ոչինչ չի ստացվի` բնական է՝ արտաքին ազդեցությունները մեծ կլինեն: Մեր վտանգը միշտ սրա մեջ է, էլիտայի չկազմակերպվածության, չկրթվածության, իրար չհասկանալու, համազգային խնդիրների շուրջ իրար հետ չլինելու մեջ է: Քաղաքական էլիտան վճռական պահին պարտավոր է ամեն ինչ դնել մի կողմ` հայրենիքի գերակա շահը եւ անվտանգությունն ապահովելու համար: Ես ասեմ, որ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցը երբեք չեմ եղել, բայց կարծում եմ, որ նա սթափ գործիչ է, եւ այդ որոշումը ճիշտ կկայացնի, անգամ հակառակ իր շրջապատի: Ես այդ վստահությունն ունեմ:

-Այսինքն, ուզում եք ասել, որ հիմա այդպիսի վճռորոշ պա՞հ է:
-Առայժմ ոչ: Բայց քաղաքականության մեջ «պրոժեկտոր» պետք է լինի, քանի որ այդ հարցը, նույնիսկ քարոզչական պատերազմի մեջ կա, հետեւապես պետք է կազմակերպվել, նաեւ վատթարագույն սցենարի համար: Եվ գլխավորը, մենք ժամանակին վտանգի գիտակցությամբ պետք է կողմնորոշվենք: Մերձավոր Արեւելքում ամերիկյան հածանավերը մոտենում են Սիրիային: Սիրիայի անկումը աղետ է մեզ համար` համայնքի իմաստով, Սիրիայի անկումը աղետ է Մերձավոր եւ Միջին արեւելքի համար, աղետ է, որովհետեւ Թուրքիան բացարձակապես հզորանում է, որի սլաքներն ուղղվում են դեպի Իրան: Այս պայմաններում մեր պետականության եւ բանակի կազմակերպվածության հարցերը դառնում են բացարձակ արժեքներ: Մարտահրավերներին պետք է պատրաստ լինենք, մանավանդ եթե դա գալիս է նաեւ Եվրոպայից: Մի բան էլ պետք է նկատի ունենք: Վրաստանի հանդեպ քաղաքականության ճշգրտման կարիք ունենք. այն վարվել է իներցիայով, հաշվի չառնելով առաջին հանրապետության պատմական փորձը, եւ երկրորդ. ՆԱՏՕ-ն եւ ԱՄՆ-ն նորից մեծ սիրախաղ են սկսել Վրաստանի հետ, կընդունեն Վրաստանին ՆԱՏՕ, թե ոչ, դա կարեւոր չի, բայց սիրախաղը սկսված է, եւ վրացիները սիրով կտրվեն: Արդյունքը ինչ կստացվի` չգտեմ, դժվարանում եմ ասել, բայց վստահ եմ, որ ՌԴ-ն դա չի հանդուրժի, հետեւաբար, մենք մեր հնարավոր դաշնակիցների եւ թշնամիների հաշվարկմամբ պարտավոր ենք նոր սցենարներ ունենալ:

-Կարծո՞ւմ եք, նաեւ անվտանգության հայեցակարգի վերանայման անհրաժեշտությո՞ւն է առաջանում:

-Չէի ասի, որովհետև դա կոմպլեմենտար քաղաքականության հայեցակարգ է, առայժմ դրա փոփոխման անհրաժեշտությունը չունենք:Մի բան էլ. եթե մենք բացարձակ ռուսական թեքում վերցնենք, կարող են մեզ պատժել: Այդ պատիժները կարող են տարբեր կերպ արտահայտվել:

-Ստացվում է, երկու կողմից էլ կարող ենք պատժվել, ապտակներ ստանալ:
-Այո, բայց մեր դեպքում միայն ապտակներով չի ավարտվում, պատմությունը ցույց է տվել, որ մերն ավարտվում է ցեղասպանությամբ կամ հայրենիքի կորստով: Բայց եթե վերջնական ընտրության հարց լինի, նույնիսկ մեր արեւմտամետները համաձայն կլինեն, որ մեր անվտանգության առանցքը լինեն Ռուսաստանն ու Իրանը: Առայժմ մեր վտանգը ուրիշ տեղից է գալիս. այս ընտրություններով վերացնելո՞ւ ենք լեգիտիմության խնդիրը, թե՞ շարունակելու ենք գողականով ընտրություններ անցկացնել եւ տգետ մի զանգված նորից վերեւ մղել: Եթե Հայաստանն ունի պատասխանատու գործիչներ, իսկ այդպիսիք ունի, ուրեմն նրանք պարտավոր են ապահովել ՀՀ-ում խորհրդարանական մաքուր ընտրություններ, ինչպիսիք Արցախն է անում, մենք ունենք էլիտայի թարմացման եւ իրական էլիտայի առաջացման կարիք: Սա կանենք` մեր մոբիլիզացիոն ուժերը խիստ կբարձրանան եւ մեզ ոչ մի վտանգ չի սպառնա:

Զրուցեց Դիանա Մարկոսյանը