Թուրքերին վստահել պետք չէ
Հարցազրույց «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար Արա Պապյանի հետ:
-Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը կես դարից ավելի պատմություն ունի, բայց դրա մասին սկսեցին խոսել միայն Ձեր շնորհիվ: Ինչո՞ւ:
-Բնականաբար, այդ իրավարար վճիռը նոր չէր եւ 20-30 ական թվականներին բավականին հայտնի էր, անգամ 1946 թվականին, երբ գումարվեց հայկական առաջին համագումարը' Նյու-Յորքում, վիլսոնյան իրավարար վճռի վրա, բայց դա մոռացվեց 50-60 ական թվականներին, եւ ՀՀ անկախացումից հետո, առաջինը ես սկսեցի վերարծարծել այդ հարցը, առավելեւս, երբեւէ չէր տպագրվել իրավարար վճիռն ամբողջությամբ: Ինձ հաջողվեց հայթայթել բոլոր քարտեզներն ու նյութերը եւ այս տարի մայիսին հրապարակել: Իսկ ինչու էր այդ անհրաժեշտ, որովհետեւ այն մեծ հնարավորություն է տալիս ՀՀ-ին. սա իրավարար, արտադատարանական վճիռ է, որը անժամանցելի եւ անբեկանելի է: Ես մտածում էի եւ հիմա էլ եմ այդ կարծիքին, որ դա լավ միջոց է, զենք է, լծակ է Թուրքիայի նկատմամբ, որովհետեւ եթե դու լծակ չունես Թուրքիայի վրա ազդելու, նրա հետ բանակցել չի լինի: Իսկ փորձը ցույց տվեց, որ Թուրքիային վստահել չի կարելի: Դա էր շարժառիթը:
-Ինչո՞ւ մինչ օրս չէր գործածվում այդ գործիքը:
-Կարծում եմ, մի շարք պատճառներով, առաջինը այն էր, որ ՀՀ-ն որպես անկախ պետություն գոյություն չուներ. իրավարար վճիռը հօգուտ Հայաստանի Հանրապետության է կայացված եւ սփյուռքը, բնականաբար, չէր կարող այն գործածել, ավելի շատ փորձում էր բարոյական հարթության մեջ' ցեղասպանության ճանաչման խնդրի համար պայքարել եւ ավելի հուզական հարցերով զբաղվել: Մյուսն այն էր, որ իրավարար վճիռը ՀՀ առաջին հանրապետության վերջին օրերին է կայացվել' 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին եւ չի տպագրվել ամբողջությամբ, միայն մի հատվածն է տպագրվել եւ ըստ էության շրջանառության մեջ ամբողջությամբ չկար: Իսկ երրորդն այն էր, որ նրանք, ովքեր պետք է զբաղվեին' հայաստանյան գիտնականները, քաղաքական պատճառներով չէին կարող, որովհետեւ ո՞վ թույլ կտար Խորհրդային Միությունում մի բան անել, որը լավ լույսի ներքո կներկայացներ ամերիկյան նախագահին: Մյուս խնդիրն այն է, որ այս փաստաթղթերը գտնվում էին Միացյալ Նահանգների արխիվներում, այսինքն, մարդ պիտի կարողանար այնտեղ գնալ, անգլերեն իմանալ, իսկ խորհրդային տարիներին երկուսն էլ դժվար հարց էր:
-Իսկ անկախության 20 տարիների՞ ընթացքում:
- Վիլսոնով ես սկսել եմ զբաղվել 1989-90 թվականներին, դեռ Խորհրդային Միության տարիներին, բայց այդքան բան չգիտեի, բնազդային զգացողություն էր, գիտեի, որ ինչ-որ լավ բան արել է, բայց հստակ չգիտեի: Երբ սկսեցի աշխատել Կանադայում, բնականաբար հնարավարություններս շատացան եւ կարողացա ձեռք բերել ուրիշ գրականություն, որ Հայաստանում չկա, որի միջոցով ավելի խորը ծանոթացա խնդրին: Ապա սկսեցի արխիվային նյութեր գնել, եւ վերջապես այցելեցի այդ արխիվներն ու տեղում ծանոթացա նյութերին, լուսանկարեցի: Եթե ես Կանադայում չապրեի այդքան տարի, թերեւս հնարավորություն չէի ունենա, որովհետեւ դա նաեւ հնարավորությունից է կախված:
-Այսօր, որքանով ինձ է հայտնի, ձեր նախաձեռնությունը պետական աջակցություն ունի: Ինչո՞վ եք դա բացատրում:
-Ես չէի ասի պետական աջակցություն, ուղղակի ավելի դրական վերաբերմունք կա, որովհետեւ աջակցությունը դա կոնկրետ քայլեր են, որոնք չկան, բայց գոնե կա պետության դիրքորոշումը եւ վարչապետի հստակ հանձնարարականը' անցյալ նոյեմբերից, որ պետք է տարբեր միջոցառումներով նշել Վիլսոնի հայանպաստ գործունեությունը: Ձեւակերպումը բավական ընդհանուր է, որովհետեւ բացի իրավարար վճռից, Վիլսոնը նաեւ մարդասիրական մեծ օգնություն է կազմակերպել Հայաստանի համար: 1916 թվականին նա 2 օր հատուկ հատկացրեց հանգանակությանը եւ ԱՄՆ-ում մեծ գումարներ հավաքվեցին, ամերիկյան պետությունը հայ որբերին 30 մլն դոլար հատկացրեց, իսկ դա հսկայական գումար էր' այսօրվա դրությամբ մոտ 400-500 մլն դոլար: Բացի այդ, նրա ընկերների օգնությամբ եւս 130 մլն դոլար հավաքվեց, որի շնորհիվ 100 հազարավոր որբերի գնեցին բեդվիններից, քրդերից, թուրքերից, հավաքեցին տարբեր տեղերում, մասնավորապես՝ տեղափոխվեցին Ալեքսանդրապոլի որբանոցներ եւ ըստ էության, մինչեւ 1929 թվականը այդ գգումարներով էին պահում որբերին: Այսինքն, այսօր կառավարությունը սկսել է գիտակցել, որ արժանին պետք է մատուցվի Վիլսոնին, որովհետեւ նրա կերպարը բացառիկ է՝ մեր պատմության մեջ չի եղել այդ մակարդակի առաջին դեմք, որն այդքան շատ բան արած լինի մեզ համար: Ճիշտ է, մենք ունեցել ենք հայ ժողովրդի բարեկամներ, բայց նրանք, որպես կանոն, եղել են մշակույթի գործիչներ, գրողներ, կամ եթե քաղաքական գործիչներ են եղել, ապա խորհրդարանի մակարդակով: Կարծում եմ, կառավարության այս վերջին հրահանգներն ու հանձնարարականները, նաեւ հուշարձան կառուցելու, փողոց, դպրոց անվանակոչելու որոշումները շատ կարեւոր են, թեեւ դեռ չեն իրականացվել:
-Այնուամենայնիվ, չեք հերքի, որ այսօր ԱՄՆ պաշտոնական դիրքորոշումն ու վերաբերմունը ՀՀ-ի եւ Թուրքիայի նկատմամբ խիստ տարբերվում է Վիլսոնի վերաբերմունքից: Այդ դեպքում որքանո՞վ է արդիական եւ հեռանկարային ձեր բարձրացրած հարցերը:
-Գիտե՞ք, քաղաքականությունը շատ փոփոխական է, ոչ ոք մի քանի տարի առաջ չէր կարող կանխատեսել, որ օրինակ՝ Իսրայելի եւ Թուրքիայի հարաբերությունները կարող են սրվել եւ վատանալ, կամ կարող են լարվել թուրք-ամերիկյան հարաբերությունները։ Այսօր անամպ չեն այդ հարաբերությունները եւ բառացիորեն երեք օր առաջ, ամերիկա-թուրքական բարեկամական հանդիպման ժամանակ, պետքարտուղար Քլինթոնի ելույթը դա է վկայում։ Նա խոստովանեց, որ անգամ Կապիտոլիումում հնչում են ձայներ, որոնք կասկածի տակ են դնում Թուրքիայի' ԱՄՆ-ի հավատարիմ դաշնակից լինելը: Եվ ակնհայտ է, որ Թուրքիան գնալով դառնում է պակաս կառավարելի, ավելի ինքնավստահ, ես կասեի, ինչ-որ տեղ' սեթեւեթ եւ գոռոզամիտ:
-Դա մեզ համար վտանգավոր չէ՞:
-Դա մեզ համար վտանգհավոր չէ, որովհետեւ թուրքը մեզ համար այսպես թե այնպես վտանգավոր է: Այսինքն, անկախ նրանից, նա կլինի ավելի վատը, թե պակաս վատը, միեւնույնն է, ինքը մեզ համար վտանգավոր է: Թուրքիան ավելի վտանգավոր է դառնում արեւմուտքի համար։ Եվ երբ արեւմուտքի համար դառնում է վտանգավոր, արեւմուտքն ինքնըստինքնյան դառնում է մեր դաշնակիցը: Այդ առումով, Թուրքիան ինչքան հակաարեւմտյան դիրքորոշումներ արտահայտի, այնքան մեր օգուտն է: Դրա համար, ես կարծում եմ, որ մենք պետք է ուսումնասիրենք, պատրաստենք հասարակական կարծիք, իրավական մոտեցումները եւ հարմար քաղաքական պահի այս ամենը կարող է գործնականում որոշակի օգուտ բերել:
-ԱՄՆ-ում ինչպե՞ս են վերաբերում Վիլսոնի իրավարար վճռի այսքան ակտիվ շրջանառությանը՝ Հայաստանում:
- Կարծում եմ' լավ են վերաբերում եւ մեծ հետաքրքրությամբ. գոնե դատելով նրանից, թե ինչ հրավերներ եմ ես ստանում այցելելու տարբեր համալսարաններ եւ սրա մասին խոսելու, արդեն ինքնըստինքյան այդ է վկայում: Տարբեր բարձրաստիճան պաշտոնյաներ հետաքրքրված են, պարզապես պետությունը չի կարող գոնե առայժմ բացահայտ դրա մասին խոսել, բայց խնդիրն այն է, որ մենք իրենց պետք է ցույց տանք հնարավորությունները, իսկ իրենք հետո դա օգտագործեն:
-Իսկ ռուսական կողմը ինչպե՞ս է վերաբերում այդ փաստաթղթին:
-Նրանք էլ բավականին հետաքրքրված են, զարմանալիորեն: Երբ անցած մայիսին եղավ գրքի շնորհանդեսը, բացի այն գրքերը, որ ես նվիրել էի ռուսական դեսպանատանը, նրանք նորից խնդրեցին, ինչը վկայությունն է այն բանի, որ այդ հետաքրքրությունը կա:
-Ի՞նչ շահագրգռվածություն կարող է ունենալ ռուսական կողմը այդ հարցում:
-Տարբեր: Եթե ՌԴ-ն իսկապես մեր ռազմավարական դաշնակիցն է, ուրեմն նա պետք է շահագրգռված լինի, որ Հայաստանի դիրքերը տարածաշրջանում ուժեղանան, իսկ սա գործիք է, որն ուժեղացնում է: Որքան ուժեղ լինեն Հայաստանի դիրքերը տարածաշրջանում, այնքան ուժեղ կլինեն ՌԴ-ի դիրքերը, որովհետեւ անգամ «ամենահակառուսական» Հայաստանը կլինի չափից ավելի պրոռուսական, քան շատ պրոռուսական երկրներ:
-Ելնելով մեր աշարհագրական դիրքից բխող սպառնալիքների՞ց:
- Այո, մենք միշտ մտահոգություններ ունենք, կապված մեր հարեւանների հետ, հետեւաբար՝ ՌԴ-ի ռազմական ուժի ներկայացությունն այստեղ, մեզ անհրաժեշտ է։ Ռուսները ուզում են բավականին ուժեղ տնտեսական դիրք գրավել Հայաստանում, ըստ էոեւթյան, բոլոր կարեւորագույն ճյուղերն իրենց ձեռքում է, մենք ունենք բավականին երկար, դարավոր հարաբերություններ, որ այսօր ամրացած է հաստանցիների եւ հայերի հսկայական գոյությամբ՝ ՌԴ-ում, անգամ չեմ ուզում սփյուռք ասել: Համատեղ 70 տարի նույն երկրում ապրելը իզուր չի անցել, պատահական չէ: Հետաքրքրիր մի բան եմ նկատել՝ դրսում նախկին Խորհրդային Միության քաղաքացիները միշտ համախմբվում են։ Հայաստանցի հայը շատ ավելի լավ է լեզու գտնում ռուսաստանցի ռուսի հետ, քան լիբանանահայի կամ սիրիացի հայի հետ, որովհետեւ մենք բոլորս հայ ենք, բայց տարբեր մշակույթների կրող։ Նրանք շատ ավելի արաբական մշակույթի ներկայացուցիչներ են, մենք՝ ռուսական, ռուսականի միջոցով' եվրոպական: Ուզում եմ ասել. տարբեր շահեր կան, ամեն մեկն իր շահն է տեսնում, բայց որպեսզի իր շահը տեսնի, մենք պետք է իրենց իրազեկենք, իրենք պետք է իմանան դրա մասին: Իզուր է, որ շատերին թվում է, թե իրենք գիտեն դրա մասին, որտեղի՞ց պիտի իմանան, եթե դա չի տպագրվել: Մենք ենք շահագրգիռ կողմը եւ մենք պետք է դա անենք:
-Ինչքանո՞վ է իրական Վիլսոնի իրավարար վճռի կյանքի կոչման հնարավորությունը: Որ այն որպես գործիք կարելի է օգտագործել հասկանալին է, բայց կյանքի կոչման մեխանիզմներ կան:
-Ես կոնկրետ մշակած առաջարկներ ունեմ, բայց հարցին չեմ նայում սեւ կամ սպիտակ տարբերակով. կամ ամբողջովին պիտի լինի, կամ՝ չլինի: Կա միջանկյալ տարբերակ։ Օրինակ՝ քանի որ դե յուրե Վիլսոնյան Հայաստանի, կամ այսօրվա Թուրքիայի հյուսիս արեւելքի վրա հայաստանյան իշխանություն է, կարող ենք իրավարար վճռի դերը հաստատելուց հետո միջազգային կառույցների միջնորդությամբ երկկողմ բանակցությունների մեջ մտնել Թուրքիայի հետ եւ խարսխվելով այդ թղթին, որոշակի իրավունքներ ձեռք բերել այդ տարածքների նկատմամբ: Օրինակ, ազատ եւ անվճար տարանցիկ փոխադրումների, կապիտալ ներդրումների եւ տնտեսական գործունեության, որի շնորհիվ մենք կարող ենք մեր անվտանգության հարցերը լուծել, ասենք՝ հարձակողական զենքերի դուրս բերումն այդ տարածքներից, կարող ենք լուծել տնտեսական, ապաշրջափակման հարցեր: Պարտադիր չէ հողը վերցնել: Եթե դու որոշակի իշխանություն ունես, իրավունքներ ունես այդ հողում, հողն արդեն քոնն է: Այսինքն, կարելի է համադրել դե ֆակտո թուրքական իշխանությունը՝ դե յուրե հայկական իշխանության հետ:
-Իսկ կարծում եք Վիլսոնի իրավարար վճռի շրջանառության մեջ գտնվելը ազդեցություն չի՞ թողնի հայ-թուրքական արձանագրությունների վավերացման հեռանկարի վրա:
-Կարծում եմ, այսօր էլ ունի, որովհետեւ դժվար է թուրքերին համոզել. ինչով ես եմ զբաղվում, իմ մասնավոր նախաձեռնությունն է, նրանք միշտ փորձում են տակը տեսնել պետության մատը, որովհետեւ այն, ինչ մենք անում ենք, խիստ շահավետ է Հայաստանի համար, եւ մտածում են, որ եթե սա ձեռնտու է Հայաստանին, ինչո՞ւ չպիտի պետությունը անի: Իհարկե, դա ազդում է, կազդի նաեւ այն առումով, որ որոշ գաղափարներ տարածվում են աշխարհով մեկ եւ արդեն արձագանքը կա' սկսած Բուենոս Այրեսից, վերջացրած Մոսկվայով: Դա դառնալու է գործոն, թուրքերը սկսում են մտածել, որ հայերը մեծ խաղ են իրականացնում, իրենք սկսում են մեզ ավելի լուրջ ընկալել, իրենք սկսում են հասկանալ, որ Հայաստանը ոչ թե փորձում է գոյատեւել, այլ ինչ-որ այլ գործոններ է մեջտեղ բերում, օրինակ՝ զազաների մասին մեր կոնֆերանսը, որ օրերս անցկացրինք, շատ խոսուն է։ Նրանք մտածում են, որ Հայաստանը հարաբերություններ է զարգացնում պետականազուրկ ժողովուրդների հետ: Կարծում եմ՝ դա ազդել է, եւ դրական է ազդելու Հայաստանի դիրքերի ամրապնդման առումով, բայց հայ-թուրքական արձանագրությունների մասով բացասական ազդեցություն կունենա, մանավանդ, որ ես կտրուկ դեմ եմ ու շատերն են դեմ այդ արձանագրությունների վավերացմանը:
Զրուցեց Դիանա Մարկոսյանը
