«Լուծենք քաղաքական դաշտում, քանի չենք մտել իրավական»
Հարցազրույց փաստաբան, «Ֆորում» իրավունքի կենտրոնի ղեկավար Տիգրան Տեր-Եսայանի հետ:
2013 թվականին մեզ բացի ներպետական խնդիրներից մեզ սպասվում են նաեւ արտաքին խնդիրներ, ընդ որում ճնշումներ ոչ միայն քաղաքական, այլ իրավական տեսանկյունից,-ահազանգում է փաստաբան, «Ֆորում» իրավունքի կենտրոնի ղեկավար Տիգրան Տեր-Եսայանը։
Նրան ԱԺ ընտրությունների արդյունքներն առանձնապես չեն հուզում. նրան հուզում են առաջիկա նախագահական ընտրությունները եւ դրանց հետ կապված հնարավոր
ազդեցությունները։ Իսկ մտավախությունը կապված է Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման իրավական կողմի հետ:
-Կան կոնֆլիկտի կողմեր, որոնք ունեն վիճահարույց խնդիրներ; Ղարաբաղյան խնդրի հետ կապված Հայաստանը Ադրբեջանի կողմից ստացել է ոչ թե վնաս, այլ սարսափելի անմարդկային վերաբերմունք: Ու եթե Ադրբեջանը ունի 1-1.5 մլն փախստական, մեր փախստականները 3 մլն-ից անցնում են: Բայց խնդիրը բարձրաձայնելու մեջ է: Փախստականների մասին անընդհատ խոսում է Ադրբեջանը: Այսօր խնդիրը հասունանում է իրավական դաշտում: Իսկ փախստականի կարգավիճակը պետության համար իրավական խնդիր է, եթե դու պետություն ես, եւ ունես փախստականներ, պետք է տիրություն անես նրանց, առավելեւս եթե նրանք դարերով ապրել են քո պետությունում եւ մշակույթի ու արժեքների մեջ ներդրում են ունեցել: Դա մեր ժողովուրդն է, որ ապրել է Ադրբեջանի կազմում: Այլ խնդիր է, որ մենք չենք կարողացել ապացուցել, որ մի քանի միլիոն հայ դարձել է Ադրբեջանի ոճրագործության գերին: Հիմա գալիս է մի փուլ, որ կոչվում է իրավաբանություն: Ես գտնում եմ, որ այդտեղ Հայաստան-Ադրբեջան փախստականների
հարցը բարձրանալու է, եւ այս կոնֆլիկտի լուծման մեջ փախստականների վերադարձի հարցը դոմինանտ է լինելու:
-Բայց չէ՞ որ, եթե ՀՀ-ում ադրբեջանական համայնքը անվտանգության խնդիր չի ունենա, հայերը Ադրբեջանում չեն կարող միանշանակ անվտանգ ապրել: Եվրոպական համայնքը այս նրբությունը հաշվի չի՞ առնի լուծում առաջարկելիս:
-Այստեղ այլ խնդիր կա, դժվարանում եմ ասել, թե ինչ ուժեր կգան, որպեսզի ապահովեն անվտանգությունը, ինչպես դա եղավ Հարավսլավիայի դեպքում, բայց մենք հիմա խոսում ենք ճանաչման խնդրի մասին, դատական, իրավական, Եվրադատարանի ճանաչման խնդրի մասին: Եթե ՀՀ-ում բնակվող ադրբեջանցիները շատ հանգիստ իրենց ունեցվածքը վաճառել եւ հեռացել են Հայաստանից, ապա Ադրբեջանում ապրող մի քանի միլիոն մեր հայրենակիցները ուղղակի փախան, ու դարձան բառի բուն իմաստով փախստական: Հիմա անցել է 20 տարի եւ իրավական ձեւակերպում է տրվում, որը մեծ տերություները դրոշ են դարձնում:
-Այն մարդիկ, ովքեր ադրբեջանական տարածքից փախել են, մեր ազատագրած տարածքներում նրանց բնակեցնելով, մենք չենք լուծի նաեւ այդ տարածքների խնդիրը, հենց յուրաքանչյուր անձի հաշվով համապատասխան քառակուսի մետր տարածք հատկացնելով:
-Ես համաձայն եմ ձեր դիտարկման հետ, բայց մի փոքր նրբություն կա. Եթե քաղաքական խնդիրը չլուծվի, գալիս է իրավաբանական խնդիրը:
-Իսկ իրավաբանական տեսանկյունից խոցելի՞ է այդ դիրքորոշումը։
-Իրավաբանական առումով եթե նայենք հարցին' առաջանում է վերադարձի խնդիր. Եթե խոսքը 7 շրջանի վերադարձի մասին է, ապա մենք էլ ունենք մեր պահանջները' մեր տարածքները, բայց կա երկրորդ խնդիրը, միլիոնավոր հայերի Բաքու վերադարձի խնդիրը: Շատերը նայում են միայն տարածքի վերադարձի խնդրին եւ անտեսում են շատ կարեւոր մարդկային գործոնը, փախստականների խնդիրը: Եթե Ադրբեջանն ասում է, որ Լաչինում կամ Քելբաջարում ունեցել են գույք, հողակտոր եւ այլն, իսկ ո՞վ պետք է խոսի Բաքվի մեր փախստականների գույքի եւ ունեցվածքի մասին, եթե գույքային հատուցմանն է հասնում գործը: Ես ուզում եմ ասել, որ խնդիրը լուծելիս անպայման պետք է կենտրոնանալ նաեւ փախստականների խնդրի վրա, եւ այն լուծել երկկողմանի:
-Իսկ որքանո՞վ է իրավաբանական առումով ճիշտ, որ ՀՀ-ն է Ղարաբաղը ներկայացնում տարբեր միջազգային ատյաններում:
-Ճիշտ է, որովհետեւ Ղարաբաղը չի կարող իրավաբանական կողմ լինել:
-Հասկանալի է, քանի որ ճանաչված չի: Բայց որքանո՞վ է ՀՀ-ն իրավաբանորեն իրավասու Լեռնային Ղարաբաղի փոխարեն լուծել Ղարաբաղի ճակատագրին վերաբերող հարցեր:
-Ոչ, Հայաստանը իրավասու չի։ Բայց մի նրբություն կա. դատարանը կարող է անտեսել, որ Հայաստանը մերժում է փաստը, որ իրավասու չի Ղարաբաղի փոխարեն հարցեր լուծել: Դրա համար պետք է խնդիրը լուծել քաղաքական դաշտում եւ չհասնել իրավական դաշտ:
-Իսկ քաղաքական լուծումն ինչպե՞ս եք տեսնում: Այս պահին հայանպաստ լուծման առաջարկ չկա սեղանին, այդ դեպքում ինչպե՞ս անել, որ միչեւ փախստականների հարցի բարձրացումը խնդիրը լուծում ստանա:
-Ես չէի ասի, որ այս պահին չկա հայանպաստ լուծում: Բայց ես ուրիշ բան են ուզում ասել. մենք պետք է կարողանանք պլանավորել մեր անելիքներն 5-10 տարվա համար: Մենք գիտենք, որ ճիշտ ենք' պետք է հիմա գործենք, չսպասենք որոշումը դուրս գա, հետո ասենք հայանպաստ չէր: Մենք հիմա պետք է սթափվենք, ոչ թե դարդոտվենք, ընկնենք ներպետական կոնֆլիկների մեջ, ինչից օգտվեն մեր թշնամիները: Բացառիկ բան է, երբ մի հանրապետության բոլոր երեք նախագահները ակտիվ քաղաքականության մեջ են. Օգտագործենք պահը, միավորված լուծենք խնդիրը: 2013 թվականին մեզ մեծ փորձություն է սպասվում, ես չեմ ասում վատ է լիելու, նման փորձություններ մենք շատ ենք ունենալու, մեր նմա փոքր երկրները դրանից երաշխավորված չեն:
-Լավ, դուք ասում եք, որ հասարակությունը, քաղաքական ուժերը տարված են ներքին մանր խնդիրներով' անտեսելով արտաքին շատ կարեւոր հարցեր: Կարծո՞ւմ եք մեր արտաքին գերատեսչության կամ պաշտպանական կառույցներն էլ են մոռացել իրենց գործառույթը եւ նրանք էլ են տարված ներքին խնդիրներով:
-Յուրաքանչյուր պաշտոնյայի եթե հարցնես' կասի, ես ամեն ինչ անում եմ' ինչպես հարկն է:
-Իսկ ձեր կարծիքո՞վ:
-Իմ կարծիքն այն է, որ այդ հարցը անտեսված է:
Զրուցեց Դիանա Մարկոսյանը
