«Կուզեի՝ հայտնվեին կանայք, որոնք տղամարդկանց աշխարհի կանոններն են կոտրում» (տեսանյութ)
«Ա1+»-ի նոր խորագիրը պատմում է հայ հասարակության ուժեղ կանանց մասին, ովքեր իրենց պայքարող ոգու եւ կամքի շնորհիվ կարողացել են կարծրատիպեր կոտրել եւ ինչ-որ բան դեպի լավը փոխել: Շարքի առաջին հերոսուհին քաղաքացիական ակտիվիստ, հրապարակախոս Զարուհի Հովհաննիսյանն է: Մասնագիտությամբ երաժիշտ, լրագրող եւ երեք երեխաների մայրն անկեղծացել է, թե ինչպես է արթնացել իր մեջ պայքարի ոգին, ինչ ճանապարհ է անցել եւ դեռ անցնելու:
Ի՞նչը եւ ե՞րբ մղեց Ձեզ քաղաքացիական պայքարի:
Քաղաքացիական շարժումների հիմնական դրդապատճառներից մեկը 2008 թվականի մարտի 1-ն էր, երբ մի գլոբալ սթրես տեղի ունեցավ հասարակության հետ: Երբ քաղաքակիրթ եւ խաղաղ ցույցերի եւ ակցիաների միջոցով, փաստորեն, հնարավոր չեղավ պաշտպանել ընտրական իրավունքը, եւ դրա դիմաց դուրս եկավ բավական լուրջ ուժի կիրառում: Բայց դա նաեւ մտածելու տեղիք տվեց, որ անձի համար պայքարները փակուղային են, եւ պետք է սկսել կոնկրետ խմբավորված խնդրի շուրջ հավաքվել եւ բարձրաձայնել: Միեւնույն ժամանակ, հավաքվել հինգ տարին մեկ՝ մեկ անձի ընտրության շուրջ, ստեղծել նմանատիպ իրավիճակ եւ հետո գնալ տներով, ոչինչ չի փոխի, եւ հանրային գիտակցությունը կմնա նույն փակ եւ ժամանակ առ ժամանակ միայն այդպիսի մեկ անձի շուրջ պայքարներում մոբիլիզացող: Դա գիտակցական կարեւորագույն փոփոխություն էր, որը հանգեցրեց նրան, որ իսկապես շատ քաղաքացիական խմբեր զարթնեցին եւ սկսեցին տարբեր հարցեր բարձրացնել:
Անդրադառնանք Սահմանադրության նոր նախագծին: Ի՞նչ կարծիք ունեք դրա վերաբերյալ:
Նախ պետք է ասեմ, որ մեր բոլոր պայքարները սերտորեն կապված էին Սահմանադրության իրավունքի հետ: Սահմանադրությունը այն հիմնական փաստաթուղթն էր, այն հենքը, իրավական այն ֆունդամենտը, որի վրա կանգնած էր քաղաքացիական հասարակությունը: Ցանկացած շարժման, ընդվզման ժամանակ մեր ձեռքներին Սահմանադրությունն էր, եւ մենք հղում էինք կատարում այն իրավունքին, որն ամրագրված է այդ փաստաթղթում եւ որը խախտվում է ապօրինաբար: Ի՞նչ է կատարվում այժմ: Վերցնում, խարխլում են այն ֆունդամենտը, որի վրա ձեւավորվել են հենց այն շարժումները, որոնցից վախենում է բռնապետական իշխանությունը եւ այն խավը, որը չի պատկերացնում այդ քաղաքացիական ընդվզումների կարեւորությունը: Մենք տեսնում ենք քաղաքացիական գիտակցություն ունեցող հանրույթի բացարձակ մարգինալացում: Որեւէ մեկը, որեւէ խումբ չի մասնակցել այս նախագծի մշակմանը:
Մենք երբեք չենք ասել՝ երկրում այսինչ խնդիրը կա, որովհետեւ Սահմանադրության մեջ այդ իրավունքն ամրագրված չէ: Սակայն հիմա մենք սկսելու ենք այն պայքարը, որ երկրում այս խնդիրը կա, որովհետեւ Սահմանադրությունը չի ամրագրելու մարդու աշխատանքային իրավունքը, չի ամրագրելու մարդու՝ բնական, մաքուր միջավայրում ապրելու իրավունքը, որովհետեւ Սահմանադրությունը խախտելու է այս իրավունքը, այն իրավունքը եւ դրանից բխող օրենսդրական ակտերը, որոնք կայացվելու են, որովհետեւ ցանկացած գլուխ, երբ նայում ես, գրված է՝ եւ դա կսահմանվի օրենքով: Թե ինչ օրենք կգրվի հետո, ի վերջո, պրոբլեմատիկ է: Մյուս կողմից, մարդիկ օտարվելու են ընտրական իրավունքն իրացնելուց, քանի որ մեկ համապետական ընտրությունից բացի, Հայաստանում որեւէ այլ ընտրություն տեղի չի ունենալու: Իհարկե, համակարգի համար դա շատ հարմարավետ է, իր վերարտադրության համար շատ կայուն պայմաններ են ստեղծում:
Շատ ժողովրդավար հասարակությունների մեջ կարեւոր է նաեւ պրոցեսը, ոչ թե միայն արդյունքը: Եթե հիմա վերեւից իջեցվի անգամ մի փայլուն փաստաթուղթ, բայց քաղաքացին հասունացած չլինի այդ փաստաթուղթը ընդունելու եւ կիրառելու իր կյանքում, դա արդեն խնդիր է: Դու չես հասունացրել այդ քաղաքացուն, որպեսզի նա ապրի սահմանադրական իրավունքով, կարգով, դու վերեւից իջեցնում ես մի մահակ, որով պիտի ընդամենը ուժ կիրառես: Այն, որ երկրի քաղաքացիների հիմնական մասը անտարբեր է այս սահմանադրական փոփոխությունների նկատմամբ, եւս խոսում է այն մասին, որ սահմանադրական գիտակցությունը չեն կարողացել հասունացնել, չեն կարողացել հասկանալ, որ սահմանադրական իրավունքի կայացման խնդիր ունենք:
Հայաստանը՝ դեկտեմբերի 6-ից հետո. ի՞նչ կանխատեսումներ ունեք:
Ես հույս ունեմ, որ հանրաքվեն չի կայանա: Աշխարհաքաղաքական պրոցեսները ինձ հուշում են, որ հնարավոր է, որ Հայաստանում դա տեղի չի ունենա:
Եթե համակարգի հանդեպ չլիներ վստահություն եւ ցանկություն, որ նա վերարտադրվեր, ինչ-որ կերպ դրսից էլ ազդեցություն կլիներ, որպեսզի այս ապօրինի գործընթացը չկայանա: Մեկ հոգի որոշում է, որ Սահմանադրությունը փոփոխվում է, մեկ հոգի ձեւավորում է հանձնաժողով, որի մասնագիտական յոթ անդամները պետական կառույցներից են, հետո այդ մեկ հոգին հապճեպ դնում է Սահմանադրությունը քվեարկության: Դա չի կարելի համարել ժողովրդավար պրոցես, եւ եթե իսկապես աշխարհը ցանկանար, դա այդպես էլ կորակեր՝ հակաժողովրդավարական պրոցես: Բայց, չգիտես ինչու, բոլորը շատ խորը հրճվանքի մեջ են, որ Հայաստանում մեկ հոգի չի որոշելու է, այլ տոտալ անպատասխանատվությունը եւ մեկ կուսակցության գերիշխանությունը: Դա ամենեւին այն ժողովրդավարական գործիքը չէր, որը կարող էր հասունացնել, ավելի ժողովրդավար դարձնել երկիրը:
Ինչպե՞ս եք գնահատում հայ կանանց դերը քաղաքականության եւ քաղաքացիական շարժումերի մեջ:
Ժողովրդավարական պրոցեսների եւ, ընդհանրապես, քաղաքացիական շարժման ամենակարեւոր ձեռքբերումներից մեկն է, որ կանայք սկսեցին մասնակցել դրան: Եթե դիտարկենք կուսակցությունները, այնտեղ գրեթե կանայք չկան: Դրանք տղամարդկանց ակումբներ են, որտեղ ընտրությունների ժամանակ խառնվում են իրար, թե որ կնոջը բերեն, նշանակեն, ասենք, վեցերորդ համարը, որպեսզի բավարարեն եվրոպական չափանիշերը: Դրանից զատ այնտեղ կանանց մասնակցությունը գրեթե զրոյական է: Քաղաքացիական շարժումներում ճիշտ հակառակն է. կանայք մասնակցում են եւ երբեմն ավելի շատ են, քան տղամարդիկ:
Շատ խրախուսում եմ կանանց քաղաքական մասնակցությունը եւ համարում, որ դա կարեւորագույն հարց է, որը պետք է լուծվի մեր երկրում, բայց, միեւնույն ժամանակ, եթե դա տեղի է ունենում տղամարդկանց թույլատրությամբ եւ նրանց մոդելավորած պրոցեսներով, կարծում եմ, որեւէ օգուտ չի բերի: Դա կլինի ֆորմալ ներկայություն, կոպիտ ասած՝ գալոչկա, որ այնտեղ սեռով կին է, ոչ թե տղամարդ, իսկ գիտակցությամբ էլի կին, որը ենթարկված է տղամարդկանց խաղի կանոններին: Ես կուզեի, որ այդ օղակներում հայտնվեին կանայք, որոնք տղամարդկանց աշխարհի կանոններն են կոտրում: Մեկ օրինակ բերեմ ընդամենը. այսքան տարվա ընթացքում ունեցել ենք 13 կին պատգամավոր: Նրանցից որեւէ մեկը երբեւէ խորհրդարանում չի բարձրացրել կանանց իրավունքների վերաբերյալ խնդիրները՝ լինելով կին, իմանալով, որ երկրում առկա է սարսափելի խտրականություն կանանց նկատմամբ: Միայն այն, որ իրենք խորհրդարանում 13-ն են, արդեն խտրականության դրսեւորում է: Նրանք շատ հանգիստ տեղավորվել են համակարգում եւ համարել են իրենց ուժեղ, որովհետեւ հասել են այդտեղ՝ մնացած կանանց, կարելի է ասել, արհամարհելով:
Վերջերս Արփինե Հովհաննիսյանի նշանակումը արդարադատության նախարարի պաշտոնում բավականին քննարկվեց:
Ես շատ պաշտպանեցի այդ նշանակումը, որովհետեւ հիմնականում մեկնաբանությունները սեքսիստական էին, այսինքն՝ ոչ թե վերցնում էին համակարգի սպասավորի դերակատարությունը, այլ արտաքին դրսեւորումները, նաեւ թե ոնց կարող է կինը բանտարկյալների հետ առնչվել, ոնց կարող է այդքան տղամարդու հետ լեզու թափել: Չէ , կինը կարող է, բայց ոչ այն կինը, որը համակարգին պետք է սպասարկի եւ դառնա համակարգի օղակներից մեկը:
Իսկ դրանից հետո քննադատեցի նրա դրսեւորումները, որովհետեւ երբ քաղբանտարկյալը, խոսքը Վոլոդյա Ավետիսյանի մասին է, հանդիպում է խնդրում նախարարի հետ եւ մերժում ստանում, դա արդեն իսկ համակարգային վարք է: Եթե դա փոխվեր , ես կասեի՝ տեսեք, կինն այլ կերպ է իրեն պահում, կինը գնում է ընդառաջ, կինը լսում է: Բայց սա համակարգի վերարտադրության կոնկրետ փաստ է, եւ որեւէ տարբերություն չկա՝ կին է այնտեղ նստած, թե Հրայր Թովմասյանը, որն ասում էր՝ ուշադրություն մի դարձրեք այն բանտարկյալներին, որոնք կարում են իրենց շուրթերը, դա նրանց համար սովորական երեւույթ է:
Մի առիթով գրել եք, որ Երեւանում որեւէ հայտնի կնոջ արձան չկա: Եթե հնարավորություն ունենայիք տեղադրել, ու՞մ արձանը կլիներ դա:
Առաջինը ֆեմինիստ գրող, հրապարակախոս Շուշանիկ Կուրղինյանինը: Նա շատ մեծ գործ է կատարել հայ պոեզիան ընթերցող մարդկանց գիտակցական փոփոխության գործում: Նրա ընդամենը մեկ ստեղծագործություն էր ներառված սովետական ժամանակահատվածի դպրոցական դասագրքերում, որը բանվորների մասին է:
Ինչպե՞ս է ստացվում համատեղել ընտանեկան կյանքն ու քաղաքացիական ակտիվությունը:
Ընտանիքում միջավայրի ձեւավորումը սերտորեն կապված է հանրային միջավայրի ձեւավորման հետ: Ես չեմ կարող դա իրարից բաժանել: Մեր ընտանիքում մենք ամեն րոպե իրար փոխում ենք, իրարից սովորում: Շատ կարեւոր է, թե դու ինչպես ես դիտարկում քո երեխային՝ որպես անհատականությու՞ն, թե՞ սեփականություն, ինչպես է ամուսինդ քեզ վերաբերվում՝ ինչպես սեփականությու՞ն, որը հիմնականում ընդունված է հայ հասարակության մեջ, թե՞ առանձին մարդ:
Որեւէ ընտանիք չկա, որտեղ խտրական վերաբերմունք չլինի, որտեղ իրավունքներ չոտնահարվեն, եւ թե ինչպես ես կարողանում վերականգնել այդ իրավունքդ, շատ սերտորեն կապված է, թե դու ինչպես ես հանրության մեջ քո իրավունքը պաշտպանելու:
Քաղաքացիական շարժման խոշոր ալիք բարձրացավ էլեկտրաէներգիայի սակագնի թանկացման համար: Ըստ Ձեզ, ինչո՞ւ մարեց Էլեկտրիկ Երեւանը:
Էլեկտրիկ Երեւանը շատ բազմազան շարժում էր: Չես կարող ամբողջովին գնահատել սեւ ու սպիտակի տիրույթում, որովհետեւ կար ինչպես դրականը, այնպես էլ բացասականը: Բացասականն այն էր, որ կային մոդելավորված, ներդրված պրոցեսներ: Իսկ դրականն այն էր, որ կարողացավ վեր հանել այն խնդիրները, որոնք երկար ծածկվում էին, օրինակ՝ ռուսական լրատվամիջոցների կեղծ ինֆորմացիոն հոսքերը, որն անընդհատ հերքվում էր:
Դուրս հորդեց նաեւ տարբեր տիպի ընդվզման գործիքակազմ, թե ինչպես կարող է երիտասարդությունը միանալ, պայքարել, խնդիրներ առաջ քաշել, սեփական կրեատիվ մտքերով պաստառներ պատրաստել: Դա շատ լավ էր, բայց պրոցեսն ինքնին շատ մոդելավորված էր: Բացի այդ, խնդրին բոլորվին լուծում չտրվեց, իսկ օլիգարխիան քաղեց իր ուզածը՝ Ռուսաստանից վերցնել ու սեփականացնելու ցանկությունը: Կարծես, իսկապես դրա համար ստեղծված լիներ այդ շարժումը: Ամենակարեւոր հաղթանակը, որը գրանցվեց, այն էր, որ խումբը, որը իրեն համարում էր շարժման ծնողը, երբ փորձեց կառավարել հանրային գիտակցությունը, դա իր մոտ չստացվեց:
Որքան էլ քաղաքացիական հասարակությունը զարթոնք է ապրել, ինչպես ասացիք, այնուամենայնիվ, հասարակության մի ստվար զանգված շարունակում է պարզապես պասիվ հետեւել իրադարձություններին: Ըստ Ձեզ, ի՞նչ պետք է լինի, որպեսզի քաղաքացին դուրս գա պայքարի:
Գիտակցական փոփոխություն: Ինքը իր տանը չպիտի ստորացնի իր կնոջը, պիտի հաշվի նստի իր զավակի հետ, իր բնակարանը պահի այնպիսին, ինչպիսին կարող է հարմարավետ եւ հաճելի լինել իր կողընկերոջ եւ երեխաների համար, ինքը պետք է փոխվի: Քանի դեռ հասարակություն մեջ չկա հավասարություն, քանի կան իշխողներ եւ ստորադասներ, դու այդ հասարակությունից որեւէ լավ բան չես կարող սպասել: Օլիգարխիկ եւ անհավասար մտածողության ընտանիքները պիտի քանդվեն, նրանք տեղ չունեն ժողովրդավարական հասարակության մեջ:
Զրուցեց Շուշան Շատիկյանը
